Jubileusz żubrów pszczyńskich – część I: Żubry w Murckach

| aktualizacja: 17 wrzesień 2015

zubryZdjęcie żubrów: M. Hławiczka

W kwietniu 2015 roku minęło 150 lat od sprowadzenia przez księcia pszczyńskiego Jana Henryka XI Hochberga do Murcek czterech żubrów z Puszczy Białowieskiej, będących darem cara Aleksandra II. Już w roku 1919, kiedy padł ostatni dziko żyjący żubr, okazało się jak ogromne znaczenie dla zachowania tego gatunku miał fakt wywiezienia żubrów z Białowieży i ich pomyślna hodowla w lasach pszczyńskich. To dzięki żubrom pszczyńskim możemy dziś podziwiać ten gatunek wśród dziko żyjących zwierząt.

Prześwietny jubileusz jest obchodzony uroczyście na ziemi pszczyńskiej przez instytucje zajmujące się ochroną przyrody, edukacją przyrodniczą i promocją. Inspiruje i koordynuje te działania Komitet Organizacyjny Obchodów jubileuszu 150-lecia żubrów pszczyńskich pod przewodnictwem Nadleśniczego Nadleśnictwa Kobiór, dr inż. Mariana Pigana.             

Na stronie internetowej Centrum będziemy zamieszczać informacje o żubrach pszczyńskich i działaniach uświetniających jubileusz tych wyjątkowych i symbolicznych dla województwa śląskiego zwierząt.

W pierwszym artykule zapraszamy do zapoznania się z historią sprowadzenia i hodowli żubrów w Lasach Murckowskich.

Żubry w Murckach
Początki restytucji gatunku

Historia zagłady żubrów

W królestwie zwierząt, reprezentowanym na Ziemi przez kilka milionów gatunków, żubr zajmuje wyjątkową pozycję – gatunku uratowanego przez człowieka od zagłady, której człowiek sam był sprawcą. Żubr jest jednym z nielicznych zwierząt, które uniknęły losu setek tysięcy gatunków wytępionych w trakcie zwycięskiego pochodu cywilizacji ludzkiej.

Jeszcze w czasach wczesnohistorycznych żubr zasiedlał ostępy leśne w całej Europie. Ostatni dziki osobnik żubrów nizinnych ginie w Puszczy Białowieskiej w roku 1919, a kaukaskich na Kaukazie – w roku 1927.

Żubry w Murckach

Hodowla żubrów w lasach pszczyńskich datuje się od roku 1865. W tym roku książę pszczyński Jan Henryk XI Hochberg dokonał z carem rosyjskim Aleksandrem II wymiany 20 jeleni schwytanych w lasach pszczyńskich na 4 żubry białowieskie (1 byka i 3 krowy) w wieku 3-4 lat. Zwierzęta przywieziono w kwietniu (dokładna data nie jest znana) transportem kolejowym do stacji towarowej kopalni Emanuelssegengrube w Murckach. Stąd przewieziono je w specjalnych skrzyniach na dwukółkach do zagrody o powierzchni 2 ha (Cenkier (1948) podaje, że zagroda ta miała 50 ha, a następnie 500 ha) w Leśnictwie Wygorzele Nadleśnictwa Murcki, gdzie karmiono je owsem i sianem oraz otoczono troskliwą opieką. Dotychczas nie udało się zlokalizować tej pierwszej na ziemi pszczyńskiej zagrody dla żubrów. W rok później zwierzęta zostały przeniesione do ogrodzonego zwierzyńca „Oberforsten” o powierzchni 600 ha, co poprawiło zdecydowanie warunki ich hodowli. Zimą 1874/1975 powierzchnia ta uległa zmniejszeniu do 500 ha.

ullesnikow1905Stacja towarowa kopalni Emanuelssegengrube w Murckach około roku 1905.
Pocztówka ze zbiorów S. Szwedy.

W roku 1891 hodowlę przeniesiono do zwierzyńca „Niederforsten” w Nadleśnictwie Pszczyna (Data przeniesienia żubrów do zwierzyńca „Niederforsten” w Nadleśnictwie Pszczyna nie jest pewna i wymaga zbadania. Brehm (1891) wymienia rok 1871, Wild (1890) zimę 1874/1875, Cenkier (1948) pisze, że żubry zostały przeniesione do zagrody o powierzchni 50 ha w Nadleśnictwie Pszczyna w roku 1875, Kluss (1988) uważa, że nastąpiło to zimą 1877/78, a ostatecznie swoją ostoję na terenie całych dolnych lasów żubry znalazły w roku 1892, Czudek (1930) wymienia rok 1891, a Zivier (1903) podaje, że nastąpiło to w roku 1893.), w którym żubry penetrowały swobodnie ponad 11000 ha lasów położonych między Jankowicami a Cielmicami. W tym okresie hodowla miała charakter hodowli półwolnej, z niekontrolowaną reprodukcją i okresowym dokarmianiem żubrów zimą.

murcki1848

Mapa Murcek z ok. 1848 r. ze zbiorów KWK Murcki

 

Rezultaty hodowli żubrów w latach 1865-1893 w Górnych Lasach Pszczyńskich przedstawiają się następująco (Cenkier 1954): sprowadzono 10 żubrów (2 byki i 8 samic), urodziło się 37 (19.18), wywieziono 1 żubra (samca), odstrzelono 11 (9.2), zabodzone zostały 2 byki, od chorób i wypadków zginęło 15 żubrów (3.12). Bilans hodowli był korzystny i zamknął się przyrostem o 18 sztuk (38,3%). Liczebności stada w tym okresie przedstawiono w tabeli. Z zestawienia zebranych danych wynika, że stado żubrów powiększyło się z 4 w roku 1865 do 14 (18) w roku 1891 (1893).

Liczebność stada żubrów w zwierzyńcu „Oberfoster” w Murckach

tabela2 b

Źródła informacji: Parusel (2004), publikacje wymienione w uwagach oraz baza danych J. Parusela.
* - w tym 5 samic przywiezionych z Białowieży.

 

Żubry te nie zostały odnotowane w Księdze Rodowodowej Żubrów, w wyjątkiem byka M 1 PLANET. Jest to pierwszy żubr zapisany w księdze. Urodził się około roku 1881, w roku 1888 został wywieziony do ZOO w Berlinie, a 30 grudnia 1899 roku do słynnej hodowli Hagenbecka w Hamburgu, gdzie padł około 1900 roku. Rodzice tego samca nie są znani.

ObeliskGranitowy głaz narzutowy o wadze 8 ton przypominający sylwetkę odpoczywającego żubra,
osadzony w pobliżu dawnej stacji kolejowej dla upamiętnienia sprowadzenia w 1865 roku 4 żubrów z Puszczy Białowieskiej do Murcek.
Fot. S. Szweda

 

Pszczyńskie żubry ratują gatunek przez zagładą

Wypuszczenie żubrów sprowadzonych z Białowieży do lasów murckowskich możemy uznać za pierwszą na świecie próbę restytucji w czasach współczesnych tego gatunku w ekosystemie leśnym, która została dokonana 87 lat wcześniej niż w Puszczy Białowieskiej (1952) (Parusel 2004). Nastąpiło to w 110 lat po zabiciu w roku 1755 ostatnich dziko żyjących żubrów na ziemi niemieckiej (Bär 1837, Sztolcman 1924).

Historia hodowli żubrów w lasach pszczyńskich wskazuje, że wywiezienie w 1865 roku 4 żubrów z Puszczy Białowieskiej miało kapitalne znaczenie dla uratowania tego gatunku przed całkowitą zagładą. W chwili wytępienia w 1919 roku ostatnich dziko żyjących żubrów w Puszczy Białowieskiej, w Dolnych Lasach Pszczyńskich przebywały jeszcze 42 osobniki podgatunku nizinnego żubra. W momencie przystąpienia do restytucji żubra w Białowieży w roku 1929 stado pszczyńskie liczyło już tylko 7 (4, 3) osobników, które przeżyły okres I wojny światowej i powstań śląskich.

Dzięki zapisom w księdze rodowodowej możemy dowiedzieć się, jak wielka była rola żubrów linii pszczyńskie (Linia żubrów pszczyńskich nie jest odrębną linią genetyczną; jest ona linią siostrzaną, wywodzącą się z nizinnego podgatunku żubra. Z momentem wprowadzenia Księgi Rodowodowej Żubrów była to jednak odrębna linia hodowlana. Założycielami tej linii są PLANTA i PLEBEJER (Parusel 1996)) w założeniu stada światowego i restytucji tego gatunku w jego ostoi białowieskiej. Wśród 12 założycieli stada światowego żubrów nizinnych były następujące zwierzęta: F 16 PLAVIA, F 42 PLANTA, M 45 PLEBEJER, F 46 PLACIDA oraz F 35 PLEWNA. W roku 2000 udział alleli założycieli pszczyńskich w zamkniętej populacji nizinnej (białowieskiej) wynosił 89,4%, a w populacji niżowo-kaukaskiej – 53,9%, natomiast w stadach wolnościowych tych populacji – odpowiednio 85,7% i 61,5% (Pucek i in. 2004). 

Jerzy B. Parusel

 

Wykorzystane piśmiennictwo

  • Bär v. 1837. Ueber den Zubr oder Auerochsen des Kaukasus. Archiv für Naturgeschichte, 3, 1: 268-273.
  • Brehm A. E. 1891. Brehms Tierleben. Allgemeine Kunde des Tierreiches. Band 3. Die Säugetiere. Dritter Band: Rüsseltiere – Unpaarzeher – Paarzeher – Sirenen – Waltiere – Beuteltiere – Gabeltiere. Dritte, ganzlich neubearbeitete Auflage von Prof. Dr. Pechuel-Loesche. Bibliographisches Institut, Leipzig und Wien, ss. 744.
  • Cenkier S. 1948. Żubry w lasach pszczyńskich. Łowiec pol., nr 2 (951): 16-17.
  • Cenkier S. 1954. Żubry w lasach pszczyńskich. Chrońmy przyr. ojcz. 10, 1: 34-42.
  • Kluss M. 1988. Przegląd projektów leśniczówek i gajówek w lasach pszczyńskich w drugiej połowie XIX wieku. Materiały Muzeum Wnętrz Zabytkowych w Pszczynie, 5: 109-132.
  • Parusel J. B. 1996. Pszczyńskie żubry. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, ss. 43.
  • Parusel J. B. 2004. Żubry pszczyńskie. Agencja Rozwoju i Promocji Ziemi Pszczyńskiej Sp. z o.o., Pszczyna, ss. 38.
  • Prasse 1870. Eine Königsjagd auf Auer in den Fürstlich Plessschen Forsten. Jahrb. Schles. Forstver. für 1869: 283-285.
  • Pucek Z. (Ed.), Belousova I. P., Krasińska M., Krasiński Z. A., Olech W. 2004. European bison. Status survey and conservation action plan. IUCN/SSC Bison Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK, pp. 54.
  • Renshaw G. 1907. Final natural history essays. Sherratt & Huges, London – Manchester, ss. 225 + VI.
  • Sztolcman J. 1924. Matériaux pour l’histoire naturelle et pour l’historique du Bison d’Europe (Bison bonasus Linn.). Prace Zoologiczne Polskiego Państwowego Muzeum Przyrodniczego, 2, 3-4: 49-136.
  • Wild 1890. [Welche Erfahrungen sind gemacht worden bei der Ueberführung einheimischer Wildarten in andere Reviere und bei der Einführung fremder Wildarten? Referat des Herrn Oberförster Wild-Pleß] Jahrbuch des Schlesischen Forst-Vereins für 1889: 122-133.
  • Zivier E. 1903. Die Jagd im Fürstentum Pless von den ältesten Tagen bis auf unsere Zeit. Oberschlesien, 2 (6): 371-410. Kattowitz.

 

 

Reprodukcje odpisów korespondencji książęcej w sprawie transportu żubrów z Białowieży do Murcek wiosną 1865 roku sporządzonych w roku 1934 (Archiwum Państwowe w Pszczynie, AKP IV 1607, k. 123-125).

Pszczyna k123

123

Odpis.

Berlin, dn. 24. 4.65.

Prawdopodobnie przybędę 29. do Pszczyny. Z tego powodu piszę koniuszemu raz jeszcze.

W sprawie żubrów mam do zakomunikowania co następuje:

Prawdopodobnie pod koniec tygodnia zostanie Panu dostarczone z Warszawy lub Białegostoku zawiadomienie o przybyciu pociągiem, przyjeżdżającym do Katowic w porach popołudniowych, a odjeżdżającym z Warszawy wczesnym rankiem tego samego dnia. Tym samym jest Pan zobligowany stawić się na dworcu w odpowiedniej porze w celu powitania oficera C.K., nadleśniczego von Limanowskiego, oraz powiadomić o tym telegraficznie inspektora kolejowego w Katowicach, z którym już podczas wyjazdu uzgodniłem niezbędne szczegóły. Zaznaczyć należy, że nadleśniczy włada jedynie językiem polskim. Wagon ze zwierzyną ma zostać doczepiony do pociągu przewożącego węgiel, który odjedzie w kierunku Murcek krótko po naszym przybyciu. Ten sam pociąg zabierze również osoby towarzyszące. W Murckach będą czekały w gotowości dwa czterokonne powozy pozbawione wagonu, w celu przewiezienia czterech sztuk zwierzyny do zwierzyńca. Żubry te będą znajdować się w dwóch skrzyniach wyposażonych w koła. W ten sposób trzeba będzie tylko podprowadzić powozy do skrzyń. W celu Pana i oficera C.K. dalszej jazdy, muszą w Murckach czekać w gotowości Pańskie lub pana dyrektora konie. Może Pan skorzystać w tym celu z mojego otwartego bielskiego wozu. Zwierzyna musi po przybyciu zostać natychmiast wprowadzona do specjalnie na tą okazję przygotowanej zagrody oraz należy dostarczyć do paśnika świeże siano. Niezbędnym będzie, po przeciwległej

 

stronie            

Pszczyna k124  

124

stronie ogrodu, uwiązanie wokół pnia siana lub położenie go na otwartym stelażu, aby zwierzęta miały w każdej chwili do niego łatwy dostęp. – Ogrodzenie do tego celu będzie odpowiednie. Rzeczą oczywistą jest, aby to samo ogrodzenie było pod ciągłym nadzorem, oraz aby nikogo, chyba że za wyraźnym pozwoleniem, za nie nie wpuszczać. Zwierzyna musi zaznać pełnego spokoju, inaczej sczeźnie. Poza tym są to bardzo przyjazne zwierzęta. Przyjeżdżają czteroletni byk, dwie czteroletnie krowy oraz jedna trzyletnia.

            pp.

Osie i koła skrzyń transportowych są do zwrotu.

            Ustrzeliłem żubra i koguta głuszca.

Darz Bór!

podp. Książę von Pless, Jan Henryk XV.

Do inspektora leśnego, Pana Burgunda, Pszczyna.

---------------------

Pszczyna k125  

125

Odpis.

            Powiadamiam Pana niniejszym, że na terenie Rosji dokonałem wymiany 4 młodych żubrów, mianowicie jednego byka i trzy krowy, w zamian za 20 sztuk zwierzyny płowej: 5 byków i 15 łań. Obustronna wymiana ma nastąpić nieodpłatnie najpóźniej do początku kwietnia tego roku na dworcu kolejowym w Katowicach. Jako że czas nagli, zlecam Panu zasięgnięcia rady u nadleśniczego Calezkiego oraz obu podległych mu myśliwych i przygotowanie wszelkich czynności wymaganych do terminowego złapania zwierzyny w Górnych Lasach. Jest Pan również zobowiązany do niezwłocznego powiadomienia mnie o proponowanym miejscu osadzenia żubrów, jako że ja – chcąc być świadkiem złapania tych zwierząt – zamierzam udać się pod koniec miesiąca w podróż do Rosji. Rzeczą oczywistą jest, że do wymiany nadają się tylko zdrowe okazy zwierzyny.

                        Berlin, dn. 4 marca 1865.                             

podp. Książę von Pless.                                

Do inspektora leśnego, wielmożnego Pana Burgunda, Pszczyna.

---------------------

Tłum. D. Hołyński

Podziel się ze społecznością

×