Monitoring rozmieszczenia i liczebności chomika europejskiego w województwie śląskim

Katarzyna Skowrońska-Ochmann | aktualizacja: 11 maj 2016

Dlaczego warto zainteresować się chomikiem europejskim?

Chomiki są gryzoniami zasiedlającymi tereny stepowe Eurazji. W Polsce zwierzęta te (np. chomika syryjskiego) znamy z hodowli w domowych terrariach. Jedynym rodzimym, dziko występującym w południowo-wschodniej części kraju, przedstawicielem tej grupy zwierząt jest chomik europejski Cricetus cricetus. Gatunek ten charakteryzuje się wyjątkowo ubarwionym futrem, niespotykanym u innych chomików i krajowych gryzoni.
Przekształcenia środowiska, zmiany sposobu uprawy roli, jak również zwalczanie chomika europejskiego, jako szkodnika spowodowały, że w okresie ostatnich 40 lat zasięg występowania tego gryzonia w Polsce uległ drastycznemu zmniejszeniu. Podobnie jak w całym kraju, stał się on gatunkiem zagrożonym wyginięciem na terenie województwa śląskiego.
Obecnie chomik europejski jest gatunkiem chronionym, wymagającym ochrony czynnej na terenie Polski (Dz. U. 2011 Nr 237, poz. 1419), jak i całej Europy (Dyrektywa Siedliskowa, Konwencja Berneńska). Ponadto, został on wpisany na polską i regionalną czerwoną listę zwierząt. Gryzoń ten może być gatunkiem parasolowym, a ochrona siedlisk jego występowania zapewni również miejsca występowania innych organizmów terenów rolnych (np. kuropatwy, zająca).
Zachowanie populacji chomika europejskiego zależy w głównej mierze od świadomości rolników, uprawy pól z zachowaniem zasad ochrony przyrody oraz niedopuszczania do zabudowy terenów rolnych. Działania służące ochronie chomika może realizować każdy z nas – włączając się w zbieranie informacji o jego występowaniu.

Na czym polega program i jakie są jego efekty?

Program realizowany jest przez Centrum od 2006 roku. Inspiracją do jego powstania były informacje o chomikach europejskich przekazane przez nauczyciela biologii z II Liceum Ogólnokształcącego w Siemianowicach Śląskich. Program ma charakter badawczo-edukacyjny i obejmuje różnorodne działania.

GROMADZENIE DANYCH
Zasadniczym celem programu jest poznawanie aktualnego rozmieszczenia stanowisk chomika europejskiego w województwie śląskim. W tym zakresie pomocne są wszystkie zgłoszenia przesyłane do Centrum. Najczęściej otrzymujemy informacje od posiadaczy ogródków działkowych i przydomowych, w których zamieszkały chomiki, jak również od osób które zauważyły martwe chomiki przy drogach. Ponadto, stwierdzenia dotyczą także chomiczych nor na polach i miedzach. Dzięki takim informacjom, weryfikowanym w terenie, możemy gromadzić dane z wielu miejsc w województwie. Na wybranych stanowiskach pracownik Centrum prowadzi liczenia chomiczych nor. Wszystkie uzyskane informacje wpisywane są do bazy danych Centrum.
W ramach programu, Centrum podjęło współpracę z Zakładem Zoologii Systematycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Inwentaryzacja, prowadzona poprzez badania terenowe oraz przy zastosowaniu ankiet, zamieszczonych na stronie internetowej Centrum, pozwoliła określić aktualny obszar występowania chomika europejskiego w 12 gminach województwa śląskiego. Uzyskane wyniki zostały opublikowane w 2011 roku.

EDUKACJA i OCHRONA
Do podstawowych zadań, realizowanych od początku trwania programu, należą zajęcia edukacyjne prowadzone w szkołach i innych jednostkach edukacyjnych. Prelekcje (z prezentacją multimedialną) mają na celu popularyzację wiedzy o chomiku europejskim i potrzebie jego ochrony. Współpraca ze szkołami, mieszczącymi się w sąsiedztwie terenów rolnych, obejmuje również wycieczki terenowe i zgłaszanie obserwacji do Centrum.
Centrum proponuje także spotkania informacyjno-dyskusyjne dla osób zajmujących się rolnictwem i ogrodnictwem. Podjęcie konsultacji z rolnikami ma na celu wypracowanie zasad uprawy pól z uwzględnieniem ochrony przyrody.
W 2009 roku Centrum wydało broszurę pt. „Chomik europejski – najbarwniejszy ssak naszych pól". Zawiera ona podstawowe informacje o chomiku i miejscach jego występowania, o zagrożeniach i zasadach ochrony tego gatunku. Broszura ta wysyłana jest do bibliotek, szkół, jednostek rolniczych i działkowców.
Do urzędów miast i gmin, w granicach których zlokalizowano stanowiska chomików, Centrum wysyła pisma wraz z dołączoną broszurą. W ten sposób decydenci informowani są o występowaniu chomika europejskiego i wymaganej prawem ochronie tego gatunku.

Dziękujemy za zgłoszenia obserwacji chomików i ich nor
wszystkim osobom, które przekazują informacje do Centrum,
a także szkołom, które włączyły się w działania programu!

 

Chomik rozmieszczenie
Mapa. Rozmieszczenie stanowisk występowania chomika europejskiego w województwie śląskim: 1 – stanowiska współczesne, 2 – stanowiska historyczne, 3 – stanowiska wątpliwe (Skowrońska-Ochmann i in. 2011).

Kto i jak może włączyć się w program?

W programie może wziąć udział każdy. Wszystkie osoby, które zaobserwowały chomiki europejskie lub ich nory, a następnie przekazały nam te informacje są współpracownikami Centrum w ramach realizacji programu.
Drugą liczną grupą uczestników programu są nauczyciele, uczniowie i inne osoby biorące udział w prelekcjach o chomiku.

Szkoły chętne do udziału w programie prosimy o przesyłanie zgłoszeń na adres Centrum.

Do wszystkich Państwa posiadających dane o występowaniu chomika europejskiego,
kierujemy prośbę o przekazanie nam swoich danych o zaobserwowaniu zwierząt lub ich nor,
korzystając z przygotowanej karty obserwacji.

Jak rozpoznać chomika europejskiego i jego norę?

Chomik europejski jest gryzoniem o krępym ciele długości do 30 cm. Ubarwienie jego sierści jest na grzbiecie żółtobrązowe, na brzuchu czarne (!), zaś na bokach ciała i policzkach znajdują się białawe plamy. Charakterystyczną cechą chomika są torby policzkowe służące do przenoszenia pokarmu.
Wypatrując zagrożenia zwierzę przyjmuje tzw. postawę słupka, stając na tylnych łapkach. W chwili zagrożenia podejmuje ucieczkę do swojej nory lub przyjmuje postawę obronną: szczeka i syczy, nadyma torby policzkowe, skacze do wysokości 1m, a napastnika rani ugryzieniami.
Na powierzchni ziemi zaobserwować możemy otwory średnicy 7-10 cm prowadzące do podziemnych budowli chomików. Do jednej nory, głębokości nawet 2 m, prowadzi kilka wejść oddalonych od siebie o 1-2 m. Wyróżniamy dwa typy wejść do chomiczych nor: (1) okrągłe w przekroju, prowadzące pionowo w głąb ziemi, (2) ukośne korytarze, przy których zazwyczaj znajduje się kopiec ziemi.

Gdzie żyją chomiki europejskie?

Chomiki europejskie występują na terenach rolnych, zarówno na obszarach wiejskich, jak również w miastach. Preferują tereny o niskim poziomie wód gruntowych, umożliwiające im wykopanie nor. Wejścia do chomiczych nor najłatwiej zauważyć na ścierniskach i miedzach. Ponadto, gryzonie te zasiedlają ogródki działkowe i przydomowe.
Od wiosny do jesieni chomiki penetrują teren wokół nory w poszukiwaniu pożywienia, którym są nasiona i inne części roślin oraz drobne zwierzęta. Aktywne są głównie w godzinach wczesno porannych oraz po zmierzchu. Podziemne nory są schronieniem na czas snu zimowego, miejscem narodzin młodych oraz spichlerzem zgromadzonego pokarmu.

Co można przeczytać o chomiku europejskim?

Chomik broszura2

 Uwaga: pobierz publikację klikając na okładkę, lub skorzystaj z opcji załączników.

Występowanie w województwie śląskim:

  • Skowrońska-Ochmann K., Ziomek J., Banaszek A. 2011. Common hamster Cricetus cricetus (L., 1758) in the Silesian Voivodeship, South Poland. Fragmenta Faunistica 54 (1): 87-94.
  • Ziomek J., Banaszek A., Skowrońska K. 2009. Chomik europejski – najbarwniejszy ssak naszych pól. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Katowice. Ss. 12.
  • Balon A. 1999. Walory przyrodnicze Siemianowic Śląskich. Mentor. Kraków. Ss. 55.
  • Balon A. 2005. Siemianowice Śląskie. Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Kubajak. Krzeszowice. Ss. 143.
  • Cempulik P., Dobosz R., Kasperek-Cempulik J., Piszczek M., Piszczek M. 2000. Ścieżka dydaktyczna po zespole przyrodniczo-krajobrazowym Żabie Doły. Wyd. Progres. Sosnowiec. Ss. 48.
  • Cempulik P., Hadaś T., Holeksa K., Kasperek K., Kłys G., Przywara Z., Szulc-Guziak D. 1998. Przyroda na Górnym Śląsku. Jak zachować jej najcenniejsze wartości? Piekary Śląskie. Kubajak. Krzeszowice. Ss. 96.
  • Czylok A., Gądek B., Tyc A. 2002. Przyroda Mysłowic. Przewodnik przyrodniczy po mieście Mysłowice. Wyd. Urzędu Miasta Mysłowice. Ss. 143.
  • Henel K. 2005. Wykaz kręgowców (płazy, gady, ptaki i ssaki) Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich". Scripta Rudensia 14: 75-80.
  • Skowron B., Labocha T., Święciak T. 2006. Stanowiska chomika europejskiego Cricetus cricetus w rejonie Wyżyny Częstochowskiej. Chrońmy Przyrodę Ojczystą. 62, 4: 94-98.
  • Skowrońska K. 2007. Chomik europejski – zagrożony bojownik. Przyroda Górnego Śląska 47: 10–11, 13.
  • Skowrońska K. 2009. Populacja chomika europejskiego Cricetus cricetus w Siemianowicach Śląskich (Wyżyna Katowicka, Polska). Ss. 113-114. (W:) XI Ogólnopolska Konferencja Teriologiczna w Poznaniu „Poznać i ochronić różnorodność ssaków w Polsce".
  • Świerad J. 1996. Waloryzacja przestrzeni Górnego Śląska poprzez faunę ssaków. Ss. 37-50. (W:) Buszman B., Popczyk M., Wieczorek K. Przestrzeń i wartości. Studia i materiały waloryzacji przestrzeni Górnego Śląska. Tom I. Fundacja Przestrzeni Górnego Śląska. Katowice.

Występowanie w Polsce:

  • Kowalski K., Pucek Z. 1984. Chomikowate – Cricetidae. Ss. 165-168. (W:) Pucek Z. [red.] Klucz do oznaczania ssaków Polski. PWN. Warszawa.
  • Surdacki S. 1971. Obszar występowania chomika europejskiego Cricetus cricetus (Linnaeus, 1758) w Polsce. Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, Lublin B, 26: 265–285.
  • Surdacki S. 1973. Północna i południowa granica zasięgu oraz obszar występowania chomika europejskiego Cricetus cricetus (Linnaeus, 1758) w Polsce. Przegląd Zoologiczny 17, 1: 86-88.
  • Surdacki S. 1983. Cricetus cricetus (Linnaeus, 1758). Ss. 94-100, mapa s. 85. (W:) Pucek Z., Raczyński J. 1983. Atlas rozmieszczenia ssaków w Polsce. PWN. Warszawa.
  • Ziomek J., Banaszek A. 2007. The common hamster, Cricetus cricetus in Poland: status and current range. Folia Zooligica 56, 3: 235–242.
  • Ziomek J., Banaszek A. 2008. Chomik europejski. Monografie przyrodnicze. Wydawnictwo Klubu Przyrodników. Świebodzin. Ss. 112.
  • Ziomek J., Banaszek A. 2009. Czy chomik europejski powinien znaleźć się w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt? Chrońmy Przyrodę Ojczystą 65, 5: 341-346.

Czerwone listy zwierząt:

  • Czylok A., Parusel J., Kuliński W. [red.] 1996. Czerwona lista kręgowców Górnego Śląska. Ss. 43- 58. (W:) Parusel J. [red.] Raporty i opinie. Tom I. CDPGŚ. Katowice.
  • Głowaciński Z. 2002. Vertebrata Kręgowce. Ss. 13-22. (W:) Głowaciński Z. [red.] Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Instytut Ochrony Przyrody PAN. Kraków.

Dokumenty prawne:

  • Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. 2011 Nr 237, poz. 1419; Załącznik I).
  • Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory (Załącznik IV).
  • Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, sporządzona w Bernie dnia 19 września 1979 roku (Załącznik II).
Załączniki:
Pobierz plik (2009_ChomikEuropejski_Ziomek-in_CDPGS.pdf)2009_ChomikEuropejski_Ziomek-in_CDPGS.pdf[Chomik europejski_broszura_2009]2968 kB

Podziel się ze społecznością

×