20 lat działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska

Jerzy B. Parusel

Demokratyczne przemiany ustrojowe w Polsce po roku 1989 przyczyniły się do upodmiotowienia i rozwoju samorządności społeczności lokalnych. Dla realizacji aspiracji i zamierzonych działań dokonana została reforma administracji rządowej i samorządowej, a także powoływano nowe instytucje i jednostki organizacyjne, w tym ochrony przyrody.     

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska zostało powołane przez Wojewodę Katowickiego, Wojciecha Czecha, Zarządzeniem Nr 204/92 z dnia 15 grudnia 1992 roku, które nadało również statut tej jednostce. Dokumenty te zostały zmienione Zarządzeniem Nr 154/94 Wojewody Katowickiego z dnia 22 listopada 1994 roku. Zgodnie z zarządzeniami i statutem, Centrum było państwową jednostką budżetową powołaną do badania, dokumentowania i ochrony oraz prognozowania stanu przyrody Górnego Śląska. W związku z reformą administracyjną kraju z dniem 1 stycznia 1999 roku Centrum zostało przekazane województwu śląskiemu Rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 listopada 1998 roku. Uchwałą Nr I/51/5/2002 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 17 czerwca 2002 roku został nadany statut wojewódzkiej samorządowej jednostce organizacyjnej o nazwie Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Nadzór nad Centrum wykonuje Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.

Celem Centrum – zgodnie z § 6 Statutu – jest działanie dla dobra przyrody nieożywionej i ożywionej Górnego Śląska poprzez gromadzenie o niej wiedzy oraz działalność naukową, ochronną i edukacyjną, aby zachować tożsamość regionu oraz rolę i znaczenie jego wartości przyrodniczych.

Pierwszym dyrektorem Centrum został dr Henryk Kasza, pracownik Stacji Hydrobiologicznej Zakładu Biologii Wód PAN w Goczałkowicach [1], który złożył rezygnację z zajmowanego stanowiska w październiku 1994 roku. Do listopada 1994 roku Centrum nie podjęło formalnie działalności statutowej. W dniu 26 listopada 1994 roku Wicewojewoda Katowicki, Eugeniusz Wróbel, powołał na to stanowisko mgr inż. Jerzego Parusela, pracownika Babiogórskiego Parku Narodowego.

Działalność Centrum prowadzona jest w czterech obszarach, określonych w Statucie: dokumentacja wiedzy o przyrodzie, badania naukowe, ochrona przyrody i edukacja przyrodnicza.  

Dokumentacja wiedzy o przyrodzie. Prowadzona jest w formie baz danych o różnorodności biologicznej województwa śląskiego. Zawiera ona [2] 10555 rekordów o taksonach (glony – 1726, porosty – 781, grzyby – 1014, rośliny – 2159, bezkręgowce – 4380,  kręgowce – 495), 485 rekordów o syntaksonach zbiorowisk roślinnych i 53 rekordy o typach siedliska przyrodniczych. Rozmieszczenie tych elementów udokumentowane jest liczbą 76593 rekordów (porosty – 67, grzyby – 1025, rośliny – 10000, bezkręgowce – 8471, kręgowce – 54751, zbiorowiska roślinne – 1327, zdjęcia fitosocjologiczne – 952). Baza danych o obszarach i obiektach przyrodniczych chronionych zawiera informacje o 1813  formach ochrony przyrody (rezerwaty przyrody – 64+6 otulin, użytki ekologiczne – 73, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe – 21, obszary Natura 2000 – 45 OSO i 10 SOO, obszary chronionego krajobrazu – 15, stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej – 9, parki krajobrazowe – 8, pomniki przyrody ożywionej (drzewa) – 1487, powierzchniowe pomniki przyrody – 9, pomniki przyrody nieożywionej – 66). Baza danych o obszarach i obiektach przyrodniczych godnych ochrony zawiera 767 rekordów. Baza danych o czynnej ochronie przyrody zawiera 697 rekordów. Baza danych stref ochronnych ujęć wód powierzchniowych i podziemnych zawiera 47 rekordów. Baza monitoringu przyrodniczego zawiera 96 rekordów. Baza danych przejść dla zwierząt w ciągach autostrad i dróg ekspresowych zawiera 250 rekordów. Baza aktów prawnych dotyczących środowiska i jego ochrony zawiera 559 rekordów. Baza danych o ścieżkach przyrodniczych i ośrodkach edukacji ekologicznej zawiera 2300 rekordów.

Aktualnie prowadzone są prace nad bazą danych o bio- i georóżnorodności województwa śląskiego w ramach projektu pt. "Ogólnodostępna baza danych bio- i georóżnorodności Województwa Śląskiego – integralna część Otwartego Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej, BIOGEO – SILESIA ORSIP” wykonywanego na podstawie umowy partnerskiej zawartej w dniu 3 marca 2011 roku pomiędzy Uniwersytetem Śląskim (Lider projektu) i Województwem Śląskim (Partner projektu), reprezentowanym przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska i Śląskie Centrum Społeczeństwa Informacyjnego. Projekt współfinansowany jest ze środków RPO Unii Europejskiej.

Badania naukowe. Pracownicy Centrum prowadzą (prowadzili) własne badania naukowe (w tym monitoring i bazy danych), których przedmiotem są (były): chomik europejski, drobne ssaki, gatunki i siedliska przyrodnicze z Dyrektywy Siedliskowej, języczka syberyjska, liczydło górskie, mięczaki, niedźwiedź brunatny, nietoperze, owady społeczne, ptaki, ważki, zbiorowiska leśne, zaroślowe, łąkowe i źródliskowe, żubr europejski. Wyniki tych badań były prezentowane na konferencjach krajowych i zagranicznych oraz publikowane w czasopismach polskich i zagranicznych. W sumie opublikowano dotychczas kilkaset artykułów i komunikatów naukowych oraz popularnonaukowych. W latach 2010-2014 prowadzono monitoring przyrodniczy „Programu Aktywizacji Gospodarczej oraz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Beskidów i Jury Krakowsko-Częstochowskiej - Owca Plus”. Centrum sporządza także prognozy oddziaływania na środowisko projektów dokumentów strategicznych (programy, plany i strategie) opracowywanych przez władze samorządowe województwa śląskiego.

Prowadzone badania naukowe były podstawą nadania przez Radę Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach tytułu naukowego doktora nauk biologicznych dwóm pracownikom Centrum oraz otwarcia dwóch przewodów doktorskich na tym Uniwersytecie.   

Działalność ochronna. Prowadzona jest w różnych formach. Ochrona czynna dotyczyła konserwacji gniazd bociana białego, ratowania zagrożonych nietoperzy, ochrony stanowiska języczki syberyjskiej w obszarze Natura 2000 oraz interwencji w sprawie zagrożonych elementów przyrody lub całych obszarów, w tym podejmowanych na prośbę mieszkańców gmin. Centrum opracowywało dokumentację i składało wnioski w sprawie objęcia ochroną prawną obiektów (pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej) i obszarów cennych przyrodniczo, a także aktywnie uczestniczyło w wyznaczaniu obszarów Natura 2000 w województwie śląskim. W oparciu o czerwoną listę roślin naczyniowych Górnego Śląska (1996) przygotowano i przesłano do wojewody katowickiego listę gatunków regionalnie zagrożonych celem objęcia ich ochroną prawną (lista ta nie została wprowadzona). W roku 1999 został opracowany program pełnej restytucji marsylii czterolistnej, która wyginęła na jedynych w Polsce stanowiskach zlokalizowanych na Górnym Śląsku. W roku 2007 zorganizowano kampanię informacyjną z okazji jubileuszu 25-lecia rezerwatu przyrody „Ochojec”, której celem było ukazanie walorów przyrodniczych tego miejsca oraz zagrożenia w związku z projektami miasta Katowice poprowadzenia drogi przez rezerwat. Aktywność naukowa, dydaktyczna i społeczna w tym okresie została podsumowana w obszernej monografii rezerwatu (2009). W ostatnich latach pracownicy Centrum uczestniczyli w pracach nad projektami działań ochronnych i zadań ochronnych, w tym w obszarach Natura 2000 wyznaczonych w województwie śląskim.

Istotną rolę w ochronie przyrody województwa odgrywają czerwone listy zagrożenia gatunków i zbiorowisk roślinnych. Dotychczas staraniem Centrum zostały opracowane i opublikowane czerwone listy roślin naczyniowych (1996), kręgowców (1996), wątrobowców (1997), mchów (1997), zbiorowisk roślinnych (1997), chrząszczy (1998), motyli dziennych (1998), grzybów większych (1999), porostów (1999), mięczaków słodkowodnych (2001) i pająków (2001) Górnego Śląska (w granicach byłych województw: bielskiego, częstochowskiego, katowickiego i opolskiego). W latach 2012-2013 opublikowano nowe czerwone listy glonów, śluzowców, porostów, mszaków, roślin naczyniowych, ważek, chrząszczy, ślimaków słodkowodnych, ryb i minogów, płazów i gadów, ptaków i ssaków oraz zbiorowisk roślinnych, mszystych i porostów województwa śląskiego. Wyniki oceny zagrożenia powinny służyć do opracowania regionalnych programów ochrony gatunków zagrożonych oraz regionalnych list ochrony gatunkowej.

Bieżące działania z zakresu ochrony przyrody to opiniowanie projektów aktów prawnych, miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin, planów urządzania lasu nadleśnictw, planów ochrony rezerwatów przyrody oraz dokumentów z zakresu gospodarki wodnej. Ważnym działaniem na rzecz ochrony przyrody województwa śląskiego jest sporządzanie prognoz dla dokumentów strategicznych przygotowywanych przez samorząd województwa. W działalności opiniodawczo-doradczej Centrum ściśle współpracuje z wydziałami Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, a zwłaszcza z Wydziałem Planowania Strategicznego i Przestrzennego, Wydziałem Terenów Wiejskich i Wydziałem Ochrony Środowiska. Dyrektor Centrum uczestniczy także od wielu lat w pracach Regionalnej Rady Ochrony Przyrody (wcześniej Wojewódzkiej Komisji Ochrony Przyrody) i Regionalnej (wcześniej Wojewódzkiej) Komisji ds. Ocen Oddziaływania na Środowisko.

Najważniejszym dokumentem z zakresu ochrony przyrody, którego inicjatorem, współwykonawcą i konsultantem było Centrum, jest „Strategia ochrony przyrody województwa śląskiego do roku 2030”, przyjęta Uchwałą Sejmiku Województwa Śląskiego Nr IV/28/2/2012 z dnia 12 listopada 2012 r. Jest to pierwsza w Polsce regionalna strategia ochrony przyrody. 

Działalność edukacyjna. Upowszechnianie wiedzy o przyrodzie prowadzone jest w formie prelekcji i warsztatów terenowych odbywających się od roku 1996 w ramach programu „Przyroda wokół nas”. Rocznie wygłaszanych jest około 60 prelekcji oraz organizowanych jest około 20 zajęć terenowych. Informacje o przyrodzie – jej zasobach, ochronie i zagrożeniach zamieszczane są na stronie internetowej Centrum, a zwłaszcza w serwisie internetowym www.przyroda.katowice.pl, który w roku 2013 odwiedziło 55003 internautów z województwa śląskiego, innych części Polski i z zagranicy. Bardziej specjalistyczne dane przekazywane są zainteresowanym w ramach udostępniania informacji o środowisku i jego ochronie oraz w trakcie konsultacji bibliograficznych i naukowych. Ważnym źródłem informacji o przyrodzie są wydawnictwa Centrum, których sprzedaż wynosi ponad 7000 egzemplarzy rocznie, a dystrybucja nieodpłatna – ponad 2500.

Działalność dydaktyczna Centrum i jego pracowników była wielokrotnie wyróżniana nagrodami Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach.

Działalność wydawnicza. Centrum jest wydawcą dwóch czasopism i trzech tytułów wydawnictw seryjnych. Od roku 1995 ukazuje się Przyroda Górnego Śląska – ilustrowany przyrodniczy kwartalnik popularno-naukowy o nakładzie 2000 egzemplarzy (wydano dotychczas 75 numerów). W roku 1997 przystąpiono do wydawania rocznika naukowego Natura Silesiae Superioris, którego ukazało się 13 tomów i jeden suplement. W roku 1995 zainicjowano wydawanie Śląskiej Biblioteczki Przyrodniczej, lecz ukazał się w tej serii tylko jeden tom. W roku 1996 rozpoczęto wydawanie Raportów Opinii, których ukazało się 6 tomów. W roku 1998 zapoczątkowano wydawanie Materiałów Opracowań, których ukazało się 11 tomów. W latach 2002-2012 wydano także 12 tomów wydawnictw zwartych oraz 2 wydawnictwa multimedialne.      

Biblioteka. Od chwili podjęcia działalności rozpoczęto gromadzenie zbiorów bibliotecznych jako podstawy działalności dokumentacyjnej. Aktualnie zbiór ten liczy 11131 woluminów. Zbiory fotograficzne zamykają się liczbą 8491 pozycji inwentarzowych. Zbiory biblioteczne są opracowywane i udostępniane w programie MAK, w którym opisane są informacje o 4485 tytułach książek, 23153 artykułach z czasopism i o 1033 odbitkach artykułów naukowych. Biblioteka Centrum prowadzi wymianę wydawnictw z 35. instytucjami, w tym z 10. zagranicznymi.

Źródło: J.B. Parusel 2014. 20 lat działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska [w:] Jubileusz 20-lecia działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Konferencja naukowa. Regionalne czerwone listy zagrożenia w ochronie zasobów przyrody - ich rola i znaczenie oraz stan i potrzeby. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, s. 8-11.


[1] Obecnie Pan dr hab. inż. Henryk Kasza jest profesorem Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej i dyrektorem Instytutu Ochrony i Inżynierii Środowiska.   

[2] Wszystkie informacje dotyczą stanu na dzień 31 grudnia 2013 r.

Podziel się ze społecznością

×